HET MEDITERRANE DIEET
In 1954 verschenen baanbrekende wetenschappelijke studies (Keys, Anderson, Grande) waarin het aantal sterfgevallen door hart- en vaatziekten in mediterrane landen werd vergeleken met de rest van Europa, met bijzondere aandacht voor de gangbare voeding, en met name de vetten, in de verschillende landen. Deze studies leidden tot de hypothese dat de aanzienlijk lagere sterfte door hart- en vaatziekten in het Middellandse Zeegebied vooral samenhing met de sterk afwijkende vetsamenstelling van het mediterrane dieet. In samenhang met deze hypothese ontstond de term "mediterraan dieet", gekenmerkt door een hoog aandeel granen, groenten, peulvruchten, fruit en vis, met olijfolie als voornaamste vetbron. Sindsdien zijn er talloze studies verschenen die het concept van het mediterrane dieet en de heilzame effecten ervan op het menselijk lichaam verder hebben onderbouwd.
SAMENSTELLING VAN OLIJFOLIE
97% van de olie bestaat uit triglyceriden en vrije vetzuren (de zogenaamde zuurtegraad). Daarvan bestaat 60-83% uit enkelvoudig onverzadigde vetzuren (oliezuur), 5-22% uit meervoudig onverzadigde en 13-20% uit verzadigde vetzuren. Olijfolie is daarmee de rijkste natuurlijke bron van enkelvoudig onverzadigde vetzuren.
De resterende 3% bestaat uit een breed scala aan stoffen die verantwoordelijk zijn voor de antioxidatieve en organoleptische, met name aromatische, eigenschappen van de olie. Het gaat onder meer om vitamine E, waarvan de dagelijkse behoefte door normale consumptie van olijfolie wordt gedekt, polyfenolen en bètacaroteen, die allemaal een zeer sterke antioxidatieve werking hebben (polyfenolen bovendien ook een ontstekingsremmende). Het is belangrijk te beseffen dat tijdens het raffinageproces, waarbij vierge olie wordt omgezet in niet-vierge olie, de meeste stoffen die verantwoordelijk zijn voor niet alleen aroma en smaak, maar ook voor de antioxidatieve werking, worden afgebroken. De heilzame effecten op het menselijk lichaam gelden dus vooral voor vierge oliën, tenzij oliezuur de sleutelstof is, dat tijdens het raffinageproces ongemoeid blijft. De verhouding antioxidanten ten opzichte van het totale volume van de olie neemt bovendien af naarmate de olijven rijper zijn. Er kan dus gesteld worden dat vierge olijfolie uit vroege oogsten uit gezondheidsoogpunt gunstiger is.
De aanbevolen vetinname mag niet hoger zijn dan 35%. Een volwassene zou een energie-inname van circa 2500 kcal moeten hebben, waarvan dus 875 kcal uit vetten, waarvan 15-20% enkelvoudig onverzadigde vetten, oftewel circa 55 g (4-5 eetlepels) olijfolie per dag.
ATEROSCLEROSE
Voeding is een van de factoren die de verkalking van de slagaders beïnvloeden. Een hoog aandeel enkelvoudig onverzadigde vetzuren draagt bij aan het verlagen van het "slechte" LDL-cholesterol en het verlagen van arteriële hypertensie, en verhoogt daarentegen het niveau van het "goede" HDL-cholesterol in het bloedplasma en verlaagt het risico op trombose.
ARTERIËLE HYPERTENSIE
Risicofactoren voor hoge bloeddruk zijn vooral een overmatige inname van natrium, alcohol, verzadigde vetten en een tekort aan calcium. Een verhoogde inname van meervoudig onverzadigde vetzuren draagt daarentegen bij aan het verlagen van de bloeddruk; deze zijn in olijfolie weliswaar in mindere mate aanwezig, maar toch meer dan in dierlijke vetten. Ideaal is in dit geval de combinatie met de consumptie van blauwe vis, die rijk is aan meervoudig onverzadigde vetten.
AANDOENINGEN VAN HET SPIJSVERTERINGSSTELSEL
Olijfolie heeft, vooral dankzij het stimulerende effect van oliezuur, positieve effecten op de maag-, alvleesklier- en galsecretie en verbetert met name de afbraak van vetten. Op basis van epidemiologische studies is bovendien aangetoond dat in landen met een hogere olijfolieconsumptie ook minder galstenen voorkomen. Een regelmatig dieet met een overwegend aandeel enkelvoudig onverzadigde vetten verlaagt bovendien de maagzuurgraad. Als laatste voordeel van olijfolie in verband met maag-darmklachten wordt vaak het ontstekingsremmende effect van vierge olijfolie genoemd, dat is waargenomen in wetenschappelijke studies bij patiënten met inflammatoire darmziekten.
DIABETES
Epidemiologische studies hebben aangetoond dat het mediterrane dieet het risico op diabetes type 2 verlaagt en bij patiënten die al aan deze ziekte lijden het risico op secundaire complicaties vermindert. Een belangrijke risicofactor voor diabetes is obesitas, die volgens statistische gegevens meestal samenhangt met een te hoge inname van verzadigde vetten. Aanbevolen wordt om het aandeel enkelvoudig onverzadigde vetzuren in de totale vetinname te maximaliseren; olijfolie is daarvan de rijkste natuurlijke bron.
OXIDATIEVE STRESS EN VRIJE RADICALEN
Vrije radicalen zijn atomen of groepen atomen met een ongepaard aantal elektronen. Ze ontstaan enerzijds op natuurlijke wijze tijdens normale metabolische processen, anderzijds door externe invloeden (straling, roken, chemicaliën, luchtvervuiling e.d.). Vrije radicalen zijn door hun elektronenonbalans zeer reactief en beschadigen, wanneer ze niet door antioxidanten worden gereguleerd, lipiden, eiwitten en DNA, en veroorzaken zo een breed scala aan verschillende ziekten.
Oxidatieve stress ontstaat door een onbalans tussen vrije radicalen en antioxidanten in het lichaam. Een laag antioxidantengehalte maakt regulering van vrije radicalen onmogelijk en voorkomt niet het negatieve effect ervan op het menselijk lichaam. Oxidatieve stress speelt een rol bij ernstige ziekten (ziekte van Parkinson, hartfalen, hartinfarct, ziekte van Alzheimer, chronisch vermoeidheidssyndroom e.d.).
Antioxidanten zijn moleculen die stabiel genoeg zijn om het ontbrekende elektron aan een vrije radicaal af te staan en deze zo te neutraliseren. Sommige antioxidanten zijn een product van het metabolisme, andere worden via voeding opgenomen. Vierge olijfolie is, in tegenstelling tot geraffineerde oliën, een rijke bron van krachtige antioxidanten. Tot de belangrijkste antioxidanten die via olijfolie worden opgenomen behoren vitamine E, vitamine C, polyfenolen en bètacaroteen.
KANKER
Het positieve effect van olijfolie op het verlagen van het kankerrisico is tot nu toe minder onderzocht dan de effecten op de bovengenoemde ziekten. Studies richten zich vooral op de lage incidentie van borstkanker in Spanje, die ongeveer 40% lager ligt dan in de VS en de noordelijke Europese landen, en die vooral wordt verklaard door de vetsamenstelling van het mediterrane dieet. Vergelijkbare gegevens zijn beschikbaar over de incidentie van eierstokkanker, wat wijst op een mogelijke invloed van het mediterrane dieet op het verlagen van het risico op deze ziekte, al ontbreekt tot nu toe een verklaring voor het specifieke mechanisme.
LEVENSVERWACHTING
In een grootschalige studie uitgevoerd in 7 Europese landen, waaraan 13.000 personen deelnamen en die zich richtte op de correlatie tussen voeding en hart- en vaatziekten, werd een verband aangetoond tussen een langdurig verhoogde inname van enkelvoudig onverzadigde vetzuren en levensduur.