De Spaanse gastronomie zit vol prachtige verrassingen. Geurige paella, waarin elke rijstkorrel doordrenkt is van de intense smaak van een krachtige bouillon en gebakken sofrito, romige en verfrissende salmorejo, pittige ajoblanco van gemalen amandelen en knoflook, het populaire gazpacho, lang gestoofde ossenstaart in rode wijn, zarzuela van zeevruchten met een dikke saus van geroosterde amandelen en geroosterd brood, Galicische octopus met paprika en olijfolie, in traditionele stenen ovens gebraden lamsbouten - het is allemaal maar een klein deel van de verborgen rijkdom van de Spaanse keuken.
Toch hebben we vaak het gevoel dat de beste uitvinding, die in al zijn aspecten nergens ter wereld zijn gelijke kent, het typische Spaanse ontbijt is. Net als overal ter wereld is het ontbijt ook in Spanje een relatief recente uitvinding, die pas sinds het midden van de vorige eeuw echt populair is geworden. Tegenwoordig neemt het ontbijt "op straat" in de hiërarchie van de dagelijkse maaltijden echter een volkomen unieke plaats in, want het is het allerlaatste waar een gemiddelde Spanjaard afstand van zou willen doen. Zelfs tijdens de zwaarste economische crisis van de afgelopen jaren zaten de ontbijtbars nog altijd even vol. Terwijl u in de rest van Europa doorgaans een klein fortuin moet neertellen voor een goed ontbijt, komt u er in Spanje vaak goedkoper vanaf dan thuis.
Prijs van het Spaanse ontbijt in de bar
De prijs is natuurlijk een van de grote troeven van het Spaanse ontbijt. Terwijl de koffieprijzen bij ons naar astronomische hoogten klimmen, kost een compleet ontbijt met koffie en geroosterd brood met kaas of jamón in Spanje meestal tussen de 2 en 3 euro, een bedrag waarvoor u bij ons doorgaans niet eens een kopje koffie krijgt. Daarom is buiten de deur ontbijten in Spanje niets bijzonders, maar een volkomen natuurlijk en goedkoop onderdeel van elke dag. De prijzen verschillen natuurlijk afhankelijk van de chic van de zaak, maar zelfs in luxueuzere restaurants en bars ligt de prijs zelden boven de 3 euro. Een andere prijsfactor is de grootte van het brood en de aard van het beleg. Het ontbijt wordt vaak in twee formaten aangeboden: een kleiner broodje en een grotere bagel (dubbele prijs). Het goedkoopst is brood met alleen olijfolie, het duurst is de combinatie van brood met jamón ibérico en Manchego-kaas.
Afb.: De prijs voor dit geroosterde broodje met jamón, olie en koffie met melk is 2,70 euro.
Soorten brood
Bij het Spaanse ontbijt wordt het brood bijna altijd geroosterd. Het type brood verschilt vaak per regio, maar over het algemeen zijn er een paar basistypen te onderscheiden.
- Pitufo (pepito, bollito, vienna) - wit broodje en bagel, vergelijkbaar met gangbare diepvriesproductie overal in Europa
- Rebanada de pan - snee stevig tarwebrood
- Panecillo - in een houtoven gebakken kleine tarwebroodjes met een krokante korst
- Mollete - wit, bijna niet volledig gaargebakken plat broodje
- Pan de molde - klassiek toastbrood
- Pan integral - volkoren brood
Afb. Het voordeel van ontbijten in de traditionele Iberische jamón-regio's is dat onder het woord "jamón" automatisch jamón ibérico wordt verstaan, hoewel de prijs eerder aan serrano doet denken. Op de foto: tostada con jamón in Jabugo.
Soorten beleg
Op de eerste trede van de ladder staat pan con aceite, oftewel brood met olijfolie, het meest elementaire bewijs van het mediterrane dieet. Een trede en een paar centen hoger staat pan con aceite y tomate, brood met olie en meestal geprakte tomaat. Op tafel komen dan meestal apart geroosterd brood, olijfolie en een schaaltje geprakte tomaat te staan. Aan deze combinatie kan vervolgens jamón worden toegevoegd, serrano of ibérico, en die combinatie wordt in sommige delen van Spanje "catalana" genoemd. Jamón kan ook vervangen worden door belegen schapenkaas of gekookte ham. Bij kaas verdwijnt vaak de tomaat, bij ham wordt de olie soms vervangen door boter of, helaas, margarine. De botercultuur staat in Spanje op een nulpunt, en het kan u zomaar overkomen dat, hoewel op de kaart "boter" staat, er in werkelijkheid de slechtste margarine op het brood zit. Ham samen met plakjes goedkope, gesmolten kaas vormt de tostada mixta. Populair zijn ook varkenssmeersels zoals sobrasada, zurrapa of zurrapa de lomo, wat varkensreuzel is met stukjes varkensvlees, op smaak gebracht met rode paprikapoeder. Op de kaart ontbreekt ook zelden een leverpastei. De enige zoete variant is meestal goedkope en niet erg hoogwaardige jam met boter.
Afb. Een typische specialiteit van het Andalusische binnenland is de zogenaamde zurrapa de lomo, gebakken varkenshaas die vervolgens verkruimeld wordt in reuzel met opgeloste zoete paprikapoeder.
Dranken bij het Spaanse ontbijt
Spanjaarden zijn geen koffiegrootmacht en doen daar, in tegenstelling tot andere landen, ook niet moeilijk over. De kwaliteit is bijna overal gelijk, waarschijnlijk te laag voor de rechtgeaarde koffieliefhebber, maar zeker acceptabel. De basis is altijd koffie met melk, die meestal niet wordt opgeschuimd en rechtstreeks aan tafel wordt bijgeschonken uit grote metalen kannen, zodat de gast precies kan zien hoeveel koffie er op de bodem van het glas zit, waarin de koffie traditioneel wordt geserveerd. In het Spaans bestaan er verschillende precieze termen voor de exacte verhouding koffie-melk in het glas. Alleen al in Málaga bestaan er 9 verschillende verhoudingen, elk met hun eigen naam:
- Nube - wolk
- Sombra - schaduw
- Corto - kort
- Entre corto - niet zo kort
- Mitad - half-half
- Solo corto - alleen kort
- Semi largo - halflang
- Largo - lang
- Solo - solo
Afb.: De zogenaamde nube, oftewel wolk, is eigenlijk hete melk met een lepel koffie erdoorheen, vandaar ook de naam manchado (bevlekt).
Thee is duidelijk een ondergeschoven kindje, wat u kunt merken aan het feit dat een Spanjaard vaak niet eens weet dat er een verschil bestaat tussen groene en zwarte thee. Vaak hoort er bij het ontbijt ook een vers geperst sinaasappelsap, dat in het sinaasappelseizoen vaak gratis in kleine glaasjes wordt aangeboden.
Bij warme dranken is, zeker niet alleen bij kinderen, cacao populair, net als die vreemde roze melk met de meest kunstmatige aardbeiensmaak.
Bij churros, de lange gefrituurde staafjes van beslag, wordt hete chocolademelk geserveerd, zo onhoudbaar dik dat de churros er heerlijk in gedoopt kunnen worden.
Afb.: Churros met hete chocolademelk zijn het enige fatsoenlijke zoete alternatief in de wereld van het Spaanse ontbijt.
Voor wie is het Spaanse ontbijt niet weggelegd?
Het Spaanse ontbijt is niets voor snobs of hipsters. In de bars ontmoeten de meest uiteenlopende sociale groepen elkaar, en er wordt geen enkele nadruk gelegd op presentatie of interieurontwerp. Het Spaanse ontbijt is ook niets voor extreem veeleisende koffieliefhebbers. Koffie is in Spanje een dienaar van het ontbijt, wordt bijna nooit zelf onderwerp van gesprek en wordt nooit overgewaardeerd. Het Spaanse ontbijt is evenmin iets voor liefhebbers van zoet - het draait vooral om sterke, hartige smaken aangevuld met bittere olijfolie, en behalve churros met zoete chocolademelk valt er niets interessants te vinden. Houdt u van zoete ontbijtjes, dan kunt u beter doorreizen naar Portugal.
Afb.: Een ontbijt met handgesneden jamón ibérico is waarschijnlijk het beste ontbijt ter wereld, tenzij u toch liever yoghurt met granola heeft.
